به گزارش پایگاه خبری پیام خانواده؛ افزایش قیمت مواد غذایی، تأمین یک سبد غذایی متنوع را برای بسیاری از خانوارها دشوار کرده است؛ از خرید کمتر گوشت و لبنیات تا کاهش مصرف میوه و جایگزینی کالاهای ارزان‌تر، نشانه‌هایی از تغییر الگوی مصرف غذایی خانواده‌هاست. هم‌زمان، دولت اعتبار کالابرگ را برای بیش از ۳۵ میلیون نفر افزایش داده است؛ اما پرسش اینجاست که این حمایت تا چه اندازه می‌تواند هزینه‌های سنگین سفره خانوار را جبران کند؟
تورم خوراکی‌ها؛ فشار بر اصلی‌ترین هزینه زندگی
بر اساس آخرین آمار رسمیِ در دسترس از مرکز آمار ایران درباره شهریور ۱۴۰۵، تورم سالانه گروه خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات به ۱۰۸.۸ درصد رسیده است. در همین ماه، تورم نقطه‌به‌نقطه کل خانوارهای کشور ۸۹.۸ درصد و تورم ماهانه ۴.۲ درصد اعلام شد. این ارقام نشان می‌دهد افزایش هزینه‌های زندگی همچنان ادامه دارد و خوراکی‌ها از گروه‌های اصلی فشار بر بودجه خانوار هستند.
البته تورم به معنای افزایش یکسان قیمت همه کالاها نیست؛ برخی اقلام با سرعت بیشتری گران می‌شوند و میزان فشار نیز به اندازه خانوار، محل زندگی، درآمد و الگوی مصرف آن بستگی دارد. با این حال، وقتی هزینه خرید مواد غذایی سریع‌تر از توان مالی خانواده افزایش می‌یابد، خانوار ناچار می‌شود میان مقدار خرید، تنوع مواد غذایی و سایر هزینه‌های ضروری زندگی توازن برقرار کند.
خانواده‌ها از کدام اقلام غذایی می‌زنند؟
در شرایط کاهش قدرت خرید، تصمیم خانواده‌ها همیشه به معنای حذف کامل یک ماده غذایی نیست. گاهی گوشت قرمز کمتر خریداری می‌شود، مصرف لبنیات کاهش پیدا می‌کند، خرید میوه به چند قلم ارزان‌تر محدود می‌شود یا خانواده به‌جای مواد غذایی متنوع، بیشتر به اقلام سیرکننده و کم‌هزینه مانند نان، برنج و سیب‌زمینی تکیه می‌کند.
گزارش‌های منتشرشده از وضعیت معیشت خانوارها نیز از کاهش تنوع سبد غذایی و دشوارتر شدن خرید برخی اقلام پروتئینی و لبنی حکایت دارند؛ با این حال، هنوز نمی‌توان بدون یک پیمایش ملی معتبر، درصد دقیق خانواده‌هایی را که هر یک از این گروه‌های غذایی را کاهش داده یا حذف کرده‌اند، اعلام کرد. بنابراین باید میان گزارش‌های میدانی از تجربه برخی خانوارها و آمار نماینده کل جامعه تفاوت گذاشت.
در مورد لبنیات نیز نگرانی‌هایی درباره افت مصرف مطرح شده است. بر اساس اظهارات منتشرشده از رئیس اتحادیه تعاونی‌های لبنی، سرانه مصرف لبنیات که در سال ۲۰۱۰ حدود ۱۳۰ کیلوگرم در سال اعلام شده بود، به حدود ۴۰ کیلوگرم رسیده است. این رقم، یک برآورد نقل‌شده از سوی فعال صنفی است و برای ارزیابی دقیق وضعیت امروز باید با داده‌های رسمی و روش محاسبه آن تطبیق داده شود.
گرانی غذا فقط مسئله سیر شدن نیست
اهمیت کاهش مصرف مواد غذایی به مسئله سیری محدود نمی‌شود؛ ترکیب و تنوع خوراک نیز در سلامت افراد نقش دارد. اگر خانواده برای کاهش هزینه‌ها به‌طور مداوم مصرف منابع پروتئین، لبنیات، میوه و سبزی را کم کند، ممکن است دریافت برخی مواد مغذی ضروری کاهش یابد.
این مسئله برای کودکان اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا رشد جسمی، تکامل شناختی و توان یادگیری آنان به دریافت کافی انرژی، پروتئین، آهن، کلسیم و دیگر ریزمغذی‌ها وابسته است. در سالمندان و زنان باردار نیز تغذیه نامناسب می‌تواند پیامدهای ویژه‌ای داشته باشد.
البته هر تغییر در فهرست خرید به معنای سوءتغذیه نیست. برای ارزیابی وضعیت تغذیه‌ای باید مقدار و کیفیت غذای مصرفی، تنوع رژیم غذایی، وضعیت سلامت افراد و شاخص‌های معتبر تغذیه‌ای بررسی شود. مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که کاهش تنوع و کیفیت غذا به رویه‌ای مداوم تبدیل شود و خانواده امکان جایگزینی مناسب مواد غذایی را نداشته باشد.
هزینه سبد غذایی؛ فاصله میان نیاز و توان خرید
برآورد منتشرشده از هزینه یک سبد ۱۱ قلمی از کالاهای اساسی در شهریور ۱۴۰۵ نشان می‌دهد هزینه تهیه این سبد برای هر نفر از ۵ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان فراتر رفته و برای یک خانوار سه‌نفره به بیش از ۱۶ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان رسیده است. این برآورد مربوط به همان سبد مشخص و همان ماه است و نباید آن را با هزینه کامل تمام نیازهای غذایی یا قیمت‌های دقیق امروز یکسان دانست.
چنین ارقامی نشان می‌دهد سنجش حمایت‌های معیشتی تنها بر اساس مبلغ پرداختی کافی نیست؛ باید مشخص شود این حمایت چه سهمی از هزینه واقعی تهیه مواد غذایی را پوشش می‌دهد و آیا خانواده پس از دریافت آن می‌تواند اقلام متنوع و ضروری را در سبد خود نگه دارد یا خیر.
افزایش کالابرگ برای بیش از ۳۵ میلیون نفر؛ حمایت تا چه اندازه مؤثر است؟
هم‌زمان با افزایش هزینه‌های خوراک، دولت اعتبار کالابرگ را برای بخشی از خانوارها افزایش داده است. طبق گزارش منتشرشده در اول آبان ۱۴۰۵ به نقل از مدیرعامل سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها، مجموعاً ۳۵ میلیون و ۱۲۰ هزار نفر از افزایش اعتبار کالابرگ بهره‌مند شده‌اند.
بر اساس این گزارش، برای حدود ۹ میلیون و ۴۹۷ هزار خانوار، معادل بیش از ۲۴ میلیون و ۴۶۹ هزار نفر که فرم خوداظهاری را در موعد مقرر تکمیل کرده‌اند، اعتبار ماهانه به میزان ۵۰۰ هزار تومان به‌ازای هر نفر افزایش یافته است. پیش از آن نیز اعتبار افزایش‌یافته برای ۱۰ میلیون و ۶۰۰ هزار نفر از افراد تحت پوشش کمیته امداد امام خمینی(ره) و سازمان بهزیستی تأمین و شارژ شده بود.
در نتیجه این تغییر، اعتبار کالابرگ برای مشمولان این افزایش از یک میلیون تومان به یک‌میلیون‌وپانصد هزار تومان به‌ازای هر نفر می‌رسد. با این حال، این افزایش شامل همه خانوارها به‌صورت خودکار و یکسان نیست و بهره‌مندی از آن به شرایط و فرایند اعلام‌شده برای هر گروه بستگی دارد.
افزایش اعتبار می‌تواند بخشی از هزینه خرید کالاهای اساسی را جبران کند؛ اما برای سنجش میزان اثرگذاری آن باید مبلغ حمایت با هزینه سبد غذایی و تغییرات قیمت‌ها مقایسه شود. وقتی برآورد هزینه همان سبد ۱۱ قلمی برای یک خانوار سه‌نفره در شهریور از ۱۶ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان بیشتر بوده، افزایش ۵۰۰ هزار تومانی اعتبار هر نفر، هرچند کمک‌کننده است، به‌تنهایی تمام هزینه‌های تغذیه خانواده را پوشش نمی‌دهد. این مقایسه نیز بر پایه آمار شهریور است و برای محاسبه دقیق‌تر باید هزینه سبد در ماه جاری به‌روزرسانی شود.
آیا می‌توان بدون کاهش کیفیت تغذیه صرفه‌جویی کرد؟
برنامه‌ریزی برای خرید می‌تواند به مدیریت بهتر هزینه‌ها کمک کند؛ تهیه فهرست خرید بر اساس نیاز واقعی، مقایسه قیمت‌ها، استفاده از مواد غذایی فصلی، جلوگیری از دورریز و انتخاب جایگزین‌های غذایی مناسب از جمله اقداماتی است که ممکن است بخشی از هزینه‌ها را کاهش دهد.
با این حال، نباید انتظار داشت خانواده‌ها به‌تنهایی آثار افزایش مداوم قیمت مواد غذایی را جبران کنند. وقتی درآمد خانوار با رشد هزینه‌های ضروری همگام نیست، توصیه به مدیریت خرید کافی نخواهد بود. دسترسی پایدار به مواد غذایی سالم و متنوع به مجموعه‌ای از عوامل، از جمله قدرت خرید، ثبات قیمت‌ها، دسترسی به بازار و اثربخشی حمایت‌های معیشتی وابسته است.
سفره کوچک‌تر؛ مسئله‌ای فراتر از معیشت
کاهش هزینه خوراک ممکن است در کوتاه‌مدت راهی برای پرداخت اجاره، هزینه درمان، تحصیل و دیگر مخارج ضروری باشد؛ اما اگر این کاهش از مسیر حذف مداوم مواد غذایی ضروری انجام شود، می‌تواند به مسئله‌ای فراتر از فشار اقتصادی تبدیل شود.
افزایش اعتبار کالابرگ برای میلیون‌ها نفر گامی حمایتی است، اما ارزیابی موفقیت آن باید به یک پرسش روشن پاسخ دهد: آیا خانوارها پس از دریافت این اعتبار، واقعاً توانسته‌اند مواد غذایی ضروری و متنوع‌تری تهیه کنند؟
پاسخ به این پرسش نیازمند انتشار منظم داده‌های مربوط به هزینه سبد غذایی، بررسی تغییر الگوی خرید خانوارها و ارزیابی وضعیت تغذیه گروه‌های آسیب‌پذیر است. در نهایت، معیار اصلی حمایت معیشتی فقط مبلغ واریزشده نیست؛ بلکه میزان کمک آن به حفظ قدرت خرید و جلوگیری از حذف مواد غذایی ضروری از سفره خانواده‌هاست.